ufeffبرکه در فارس و هرمزگان

ufeff ufeffبرکه در جنوب فارس وهرمزگان از اهمیت ویژه ای برخوردار است و برکه نمادی از بهره گیری بشر از طبیعت است. مردم براى جلوگیرى ازآب باران وذخیره آب براى فصل تابستان وکم باران به ساخت برکه اقدام مى کردنند برکه ها را در مسیر رودخانه های فصلی یا در سراشیبی های متناسب برای جمع آوری آب می ساخته اند.

ساخت آب انبار در این منطقه که در حال حاضر نیز انجام می گیرد، بسیار پرهزینه ، وقت گیر و زحمت آور است. که شامل: ۱ـ مخزن آب است که در گذشته توسط کارگران و امروز به وسیله دستگاه ها و ماشین آلات حفر می شود. این مخزن استوانه ای بوده و عمق معمولا از2 قد تا 5 قد(هرقد175cm) و قطر آن 6تا 12 متر می باشد و چون این آب انبارها توسط نیکوکاران ساخته می شود عمق و قطر آنها بستگی به بودجه و اعتبار شخصی افراد دارد. کف و دیواره مخزن را در قدیم از سنگ و ساروج و امروز از سنگ و سیمان می سازند تا آب نتواند نفوذ یا خارج شود. اگر در این مورد دقت نشود آب انبارهایی که خالی از آب باران باشند ترک برمى دارد در این حالت می گویند برکه شکسته است. معمولا مخزن برکه را اندازه گیری و نیمه آن را به وسیله یک سنگ محکم و قطور نشانه می گذارند و این سنگ به نام سنگ نیمه معروف است و برای مردم هم حجم و اندازه برکه مشخص می شود. براى ورود به داخل مخزن برکه در قسمتى از بدنه سنگهاى تراشیده را قرار مى هند که به آن پاگانه مى گویند. سوراخ ورود آب به برکه رادرمسیرحرکت آب باران مى سازند تا آب از آن وارد برکه شود و بستگى به بزرگ و کوچکى برکه اندازه آن فرق دارد.

تى تخ: به محل برداشت آب که ارتفاع آن دو و عرض آن یک متر است تی تخ گفته می شود. معمولاً تعداد تی تخ ها دو عدد است ولی در برکه های بزرگ تعداد آنها به چهار و بیشتر می رسد. تی تخ ها را درست روبروی هم می سازند. تا هوا به خوبی جابجا شود و باعث خنکی آب انبارها و خنکی مکان تی تخ هم بشود. در بعضی از برکه ها تی تخ را بزرگ و ادامه دار می سازند و محل اتراق تابستانی بسیاری از مسافران نیز می شود. چون جایی بسیار خنک و باصفا است.

سقف برکه ها گنبدی شکل است و مخزن اصلی برکه را پوشش می دهد. ساختن گنبد برای سقف آب انبارها بویژه در برکه های بزرگ، کار هر کسی نبوده و معماران ویژه می توانند این کار را انجام دهند.

مصالح به کار رفته در ساخت گنبد در قدیم بیشتر از سنگ و گچ و رویه آن از ساروج بوده است و امروز هم همان مصالح را به کار می برند ولی به جای ساروج برای پوشش رویه از کاهگل که بر اثر اشعه آفتاب و در زمان سرما برای انقباض و انبساط خوب جواب می دهد، استفاده می کنند و از طرفی این کاهگل محافظ خوبی برای سنگ و گچ به کار رفته در ساخت گنبد است. و از نفوذ گرما و سرما هم جلوگیری می کند و آب برکه در تابستان خنک و در زمستان یخ نمی زند. قرص برکه در هر برکه برای این که سقف آن گرفته شود ابتدا یک قرص مدور پهنی به پهنای دو متر می سازند. که پایه سقف بر روی یک متر آن استوار است و این شالوده و پی را در زبان محلی قرص برکه می نامند.

در انتهای گنبد سنگی استوانه ای زیبا و تراشیده نصب می کنند که به کاکل معروف است و از دور نشانگر برکه است. دست انداز، در تی تخ ها سنگی تراشیده به ارتفاع۷۵ سانتی متر و به پهنای یک متر نصب می شود تا مانع سقوط انسان و حیوان به برکه شود. سوراخ خروج آب در مقابل سوراخ ورود آب، سوراخی تعبیه می شود تا آب اضافی برکه از همان جا به بیرون برود و از طرفی این سوراخ هم در مقابل سوراخ ورودی آب درست می شود تا باز هم هوا جابجا شود و باعث خنکی آب شود.

محمدرضا نامدار